เมื่อแผลผ่าคลอดแห้งและเจ็บน้อยลงแล้ว คุณแม่หลายท่านอาจเริ่มเดินหรือขยับตัวได้ตามคำแนะนำหลังออกจากโรงพยาบาล แต่การที่สภาพแผลภายนอกดูแห้งสนิท ไม่ได้หมายความว่าจะพร้อมสำหรับการวิ่ง ยกน้ำหนัก หรือบริหารหน้าท้อง เพราะต้องประเมินอาการและการฟื้นตัวร่วมด้วย
การกลับมาออกกำลังกายหลังผ่าคลอดจึงควรเริ่มต้นทีละน้อย แต่ก็ไม่ควรหักโหมออกกำลังกายเพียงเพราะแผลดูแห้งหรือครบจำนวนสัปดาห์ที่ตั้งไว้

ความพร้อมของร่างกาย หลังแผลผ่าคลอดแห้งแล้ว
แผลจากภายนอกไม่ได้บอกความพร้อมของร่างกายทั้งหมด เพราะระบบภายในยังอยู่ระหว่างการฟื้นตัวจากการตั้งครรภ์และการผ่าคลอด อาการเจ็บแผลที่ลดลงจึงไม่ได้แปลว่าจะสามารถกลับไปทำกิจกรรมเดิมได้ทุกอย่าง
ก่อนเพิ่มกิจกรรม ลองสังเกตว่าลุกจากเตียง เปลี่ยนท่า และเดินแล้วเป็นอย่างไร ยังปวดแผลหรือปวดท้องหรือไม่ อาการเพิ่มขึ้นระหว่างทำหรือหลังทำ และต้องพักนานเพียงใด เมื่อไปพบแพทย์ตามนัด ควรแจ้งอาการเหล่านี้ให้แพทย์ทราบอย่างละเอียด แทนการบอกเพียงว่าแผลดูดีแล้ว
หากคุณแม่มีภาวะแทรกซ้อนหรือแพทย์มีข้อจำกัดเฉพาะบุคคล แนะนำให้ยึดคำแนะนำจากแพทย์ผู้ดูแลเป็นหลัก และไม่ใช้ความพร้อมของคุณแม่คนอื่นเป็นเกณฑ์เปรียบเทียบกับตัวเอง
ข้อแนะนำในการออกกำลังกายหลังผ่าคลอด
การเคลื่อนไหวในชีวิตประจำวันและเดินเบา ๆ
คำแนะนำเรื่องการฟื้นตัวหลังผ่าคลอดจาก บริการสุขภาพแห่งชาติของอังกฤษ (NHS) ได้กล่าวไว้ว่า ควรมีการเคลื่อนไหวและทำกิจกรรมเบาๆ เช่น การเดิน ในระหว่างช่วงฟื้นตัวโดยไม่หักโหม ไม่จำเป็นต้องนอนพักอยู่เฉยๆ บนเตียงตลอดเวลาจนกว่าจะถึงวันนัดตรวจหลังคลอด
หากแพทย์ผู้ดูแลอนุญาตให้เริ่มเดินได้ ควรเดินช่วงสั้นๆ ในระดับที่ไม่ฝืนร่างกายและพักตามที่ต้องการ ไม่จำเป็นต้องเพิ่มระยะทุกวัน หรือเดินให้ได้นานเท่าก่อนตั้งครรภ์ หากมีอาการผิดปกติ ให้หยุดพักและขอคำแนะนำตามสัญญาณเตือน
การกลับมาฝึกและฟื้นฟูกล้ามเนื้อ
การฝึกกล้ามเนื้อแบบเบาๆ ในช่วงฟื้นตัวนั้น แตกต่างจากการกลับไปซิทอัป (Sit-up) แพลงก์ (Plank) หรือยกน้ำหนักแบบเดิม ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับคำแนะนำว่าในช่วงนี้สามารถฝึกท่าใดได้บ้าง รวมถึงการเพิ่มแรงหรือจำนวนครั้งอย่างเหมาะสม
ระหว่างทำ หากหน้าท้องปูดเป็นสันหรือรู้สึกไม่สบาย อาจเป็นสัญญาณของภาวะกล้ามเนื้อหน้าท้องแยก ให้หยุดท่านั้นและขอคำแนะนำ ไม่ฝืนทำให้ครบจำนวนครั้ง แนวทางของ University College London Hospitals (UCLH) ระบุให้หลีกเลี่ยงท่าบริหารที่ทำให้หน้าท้องดันนูนออกในช่วงฟื้นตัวระยะแรก
กิจกรรมใช้แรงมากหรือมีแรงกระแทก
การวิ่ง กระโดด และยกน้ำหนักมาก ต้องพิจารณาแยกจากการเดิน แม้เดินได้คล่องแล้วก็ยังไม่ควรเปลี่ยนไปทำกิจกรรมเหล่านี้เอง
คำแนะนำจาก หน่วยงานบริการสุขภาพของไอร์แลนด์ (HSE) เรื่องออกกำลังกายหลังผ่าคลอด ได้แยกกิจกรรมใช้แรงมากออกจากกิจกรรมเบา โดยให้ประเมินทั้งการสมานตัวของแผลควบคู่ไปกับการค่อยๆ ฟื้นฟูกำลังก่อนเริ่มเสมอ เมื่อกลับมาฝึกให้เริ่มจากระดับเบา ไม่ใช่ระดับเดิมก่อนตั้งครรภ์
ก่อนปรึกษาแพทย์ ลองจดชื่อท่าออกกำลังกาย คลาส หรืออุปกรณ์ที่อยากใช้ เช่น ต้องการกลับไปวิ่งหรือยกดัมเบล ข้อมูลเหล่านี้จะช่วยให้แพทย์ประเมินและให้คำแนะนำได้ชัดกว่าการถามเพียงว่าออกกำลังกายได้หรือยัง
การนัดตรวจหลังคลอด สำคัญอย่างไร?
โดยทั่วไปแพทย์จะนัดตรวจติดตามอาการหลังคลอด เพื่อช่วยประเมินอาการ รอยแผล และการฟื้นตัว รวมถึงกิจกรรมที่คุณแม่ต้องการกลับไปทำ หากเดินแล้วยังมีอาการปวด หรือทำท่าใดแล้วรู้สึกผิดปกติ ควรแจ้งให้แพทย์ทราบ
NHS ระบุว่าสามารถปรึกษาเรื่องกลับไปทำกิจกรรมในการตรวจหลังคลอดประมาณ 6 สัปดาห์ได้ แต่ก็ใช่ว่าคุณแม่ทุกคนจะสามารถเริ่มวิ่ง ยกน้ำหนัก หรือบริหารหน้าท้องอย่างหักโหมได้ ผู้ที่ยังมีอาการเจ็บหรือมีภาวะแทรกซ้อนอาจต้องปรับแผนการฟื้นฟูต่อไป
เมื่อได้รับคำแนะนำแล้วให้ค่อยๆ เพิ่มกิจกรรมตามที่พูดคุยกับแพทย์ นอกจากนี้ควรประเมินเวลาพักผ่อนของตนเองร่วมกับการเลี้ยงลูกและการทำงานบ้านในแต่ละวัน เพื่อแบ่งเวลาให้เหมาะสมด้วย

สัญญาณเตือนว่าควรหยุดพัก และพบแพทย์
อาการผิดปกติอาจเกิดขึ้นระหว่างออกกำลังกายหรือช่วงเวลาใดของวันก็ได้ หากพบสัญญาณเหล่านี้ ให้หยุดกิจกรรมนั้น ไม่ควรรอดูว่าจะเป็นซ้ำตอนออกกำลังกายครั้งถัดไปหรือไม่ โดยมีข้อสังเกตอาการ ดังนี้
- ปวดแผลหรือปวดท้องเพิ่มขณะทำกิจกรรม ให้หยุดกิจกรรมและพัก ก่อนติดต่อผู้ดูแลเพื่อขอคำแนะนำก่อนเริ่มใหม่ หากปวดรุนแรงหรือไม่ทุเลา ให้เข้ารับการตรวจจากแพทย์
- หน่วงบริเวณอุ้งเชิงกราน ปัสสาวะเล็ด หรือหน้าท้องปูดเป็นสัน ให้หยุดการออกกำลังกายท่านั้นและติดต่อแพทย์
- แผลแดง บวม หรือเจ็บมากขึ้น มีหนองหรือของเหลวมีกลิ่นออกจากแผล หรือเลือดออกทางช่องคลอดเพิ่มขึ้นผิดปกติ ให้หยุดออกกำลังกายและติดต่อแพทย์ โดยไม่ต้องรอให้ถึงวันนัด
- มีไข้ตั้งแต่ 38°C ขึ้นไป แม้จะไม่มีอาการอื่นร่วมด้วยก็ควรพบแพทย์เพื่อรับการประเมิน
- ขาบวม ปวด หรือกดเจ็บผิดปกติ โดยเฉพาะน่องหรือขาข้างเดียว ให้หยุดกิจกรรมและรับการตรวจฉุกเฉิน ไม่ต้องรอให้มีทั้งบวมและปวดพร้อมกัน
- เจ็บหน้าอก หายใจลำบาก หรือเป็นลม ให้ขอความช่วยเหลือฉุกเฉิน โดยไม่ต้องรอให้อาการทุเลาหรือรอถึงวันนัด
- ปวดท้องรุนแรงไม่ทุเลา หรือเลือดออกทางช่องคลอดมากจนชุ่มผ้าอนามัยตั้งแต่หนึ่งแผ่นภายในหนึ่งชั่วโมง ให้รับการรักษาฉุกเฉินโดยไม่รอวันนัด
CDC ระบุอาการเตือนหลังคลอดที่ต้องรับการดูแลเร่งด่วน เช่น ไข้ตั้งแต่ 38°C เจ็บหน้าอก หายใจลำบาก และขาบวม ปวด หรือกดเจ็บ เมื่อขอความช่วยเหลือฉุกเฉิน ควรแจ้งบุคลากรทางการแพทย์เสมอว่าเพิ่งผ่าคลอด คลอดมาแล้วนานเท่าไร และอาการเริ่มเมื่อใด
เตรียมคำถามก่อนปรึกษาแพทย์เรื่องออกกำลังกาย
ก่อนพบแพทย์ ควรจดบันทึกวันผ่าคลอด อาการที่ยังหลงเหลืออยู่ คำแนะนำตอนออกจากโรงพยาบาล หากมีภาวะแทรกซ้อนให้แจ้งด้วย ส่วนอาการผิดปกติหลังทำกิจกรรมต่างๆ หลังเดินหรือทำท่าใด ควรจดบันทึกไว้ว่ามีอาการเกิดระหว่างทำหรือหลังทำ และรู้สึกอย่างไรบ้าง
คำถามที่ใช้ปรึกษาแพทย์ เช่น
- ตอนนี้เดินและทำกิจกรรมเบาระดับใดได้บ้าง มีข้อจำกัดเฉพาะบุคคลหรือไม่?
- ควรเริ่มฝึกกล้ามเนื้อด้วยท่าใด และค่อยๆ เพิ่มระดับความหนักอย่างไร?
- หากต้องการกลับไปวิ่ง ยกน้ำหนัก หรือเข้าคลาสเดิม ต้องตรวจความพร้อมด้านใดเพิ่มเติมหรือไม่?
- หากมีอาการผิดปกติ ควรติดต่อใคร และอาการใดต้องไปฉุกเฉิน?
*บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับการดูแลตัวเองหลังคลอด ไม่ใช่การอนุญาตให้ออกกำลังกายเฉพาะบุคคล ควรปรึกษาสูตินรีแพทย์ผู้ดูแลก่อนเริ่มกิจกรรมใดๆ เพื่อความปลอดภัย


