หากพบผู้ใหญ่หมดสติ เรียกไม่ตอบ และไม่หายใจหรือหายใจเฮือก ให้สงสัยภาวะหัวใจหยุดเต้น ตรวจว่าบริเวณนั้นปลอดภัย โทร 1669 เปิดลำโพง ขอคนช่วยนำ AED มา และเริ่มกดหน้าอกโดยเร็ว ไม่ต้องรอให้เครื่อง AED มาถึงก่อน
*บทความนี้อธิบายการช่วยเหลือผู้ใหญ่ที่หมดสติและไม่หายใจตามปกติ โดยเน้นการกดหน้าอกสำหรับผู้ที่ไม่เคยฝึกหรือไม่สามารถช่วยหายใจได้ ส่วนเด็ก ทารก และผู้จมน้ำมีรายละเอียดการช่วยเหลือแตกต่างกัน โดยเฉพาะการช่วยหายใจ ควรทำตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ 1669
ขั้นตอนการช่วยเหลือเมื่อพบคนหมดสติ
1. ประเมินความปลอดภัยของสถานที่เกิดเหตุ (Safety First)
ก่อนเข้าไปช่วยเหลือ ต้องแน่ใจว่าบริเวณนั้นปลอดภัยสำหรับตัวผู้ช่วยเหลือเอง เช่น ไม่อยู่กลางถนนที่มีรถพลุกพล่าน ไม่มีไฟฟ้ารั่ว ไม่มีแก๊สพิษ หรือไม่อยู่ในพื้นที่เสี่ยงอันตราย หากมีไฟฟ้ารั่ว ควัน แก๊ส หรือการจราจรที่เป็นอันตราย อย่าเข้าไปเสี่ยง ให้แจ้งเจ้าหน้าที่และขอความช่วยเหลือ เคลื่อนย้ายผู้ป่วยเมื่อจำเป็นและสามารถทำได้โดยไม่ทำให้ผู้ช่วยเหลือตกอยู่ในอันตราย
2. ปลุกเรียกและประเมินการหายใจ
เข้าไปนั่งคุกเข่าข้างตัวผู้ป่วย แตะหรือตบที่ไหล่ทั้งสองข้างให้แรงพอประมาณ พร้อมตะโกนเรียกเสียงดัง เช่น “คุณครับ เป็นอะไรไหมครับ” พร้อมสังเกตการหายใจอย่างรวดเร็ว โดยใช้เวลาไม่เกิน 10 วินาที หากไม่ตอบสนองและไม่หายใจ หรือหายใจเฮือกเป็นครั้งคราว ให้สงสัยภาวะหัวใจหยุดเต้น รีบโทร 1669 และเริ่มกดหน้าอก (CPR) การหายใจเฮือกไม่ถือเป็นการหายใจตามปกติ
หากไม่รู้สึกตัวแต่ยังหายใจตามปกติ ไม่ต้องกดหน้าอก ให้โทร 1669 เฝ้าดูการหายใจ และทำตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่เรื่องการจัดท่า โดยเฉพาะเมื่อสงสัยการบาดเจ็บจากการล้ม
3. โทรขอความช่วยเหลือ 1669 และขอเครื่อง AED
โทร 1669 สายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน แจ้งสถานที่เกิดเหตุให้ชัดเจนพร้อมอาการของผู้ป่วย แล้วเปิดลำโพงโทรศัพท์ (Speakerphone) เพื่อรับคำแนะนำจากเจ้าหน้าที่ศูนย์สั่งการขณะทำการช่วยเหลือ เจ้าหน้าที่จะช่วยแนะนำขั้นตอนทางโทรศัพท์ไปพร้อมกัน
ห้ามหยุดจนกว่าเครื่อง AED จะมาถึง หรือทีมกู้ชีพ 1669 จะเข้ามาสับเปลี่ยน
หากมีคนอยู่ด้วยหลายคน ให้มอบหมายหน้าที่ให้ชัดเจน เช่น คนหนึ่งให้โทร 1669 และอีกคนให้ไปหาเครื่อง AED ซึ่งมักติดตั้งในสถานที่ที่มีผู้ใช้งานจำนวนมาก เช่น ห้างสรรพสินค้า สนามบิน สถานีรถไฟฟ้า และอาคารสำนักงานบางแห่ง วิธีนี้ช่วยลดเวลารอและทำให้การช่วยเหลือดำเนินไปพร้อมกัน
จุดติดตั้งเครื่อง AED ที่ SCMC ซอยสีลม 9 กรุงเทพฯ
SCMC มีเครื่องกระตุกหัวใจไฟฟ้าชนิดอัตโนมัติ หรือ AED ติดตั้งที่สถานพยาบาลในซอยสีลม 9 เพื่อใช้ช่วยเหลือกรณีฉุกเฉินสำหรับผู้ที่อยู่ภายในอาคารและบริเวณใกล้เคียง หากเกิดเหตุใกล้ SCMC ให้ผู้ช่วยอีกคนติดต่อเจ้าหน้าที่เพื่อขอนำเครื่อง AED มาใช้ ระหว่างที่ผู้ช่วยเหลือคนแรกโทร 1669 และทำ CPR ตามคำแนะนำ
กรณีฉุกเฉิน โทร 1669 ทันที ไม่ควรรอการตอบกลับทาง LINE หรือหยุดช่วยเหลือเพื่อค้นหาเครื่องเพียงลำพัง
ในระหว่างนอเครื่อง AED ให้ผู้ช่วยเหลือกดหน้าอกต่อเนื่องระหว่างรอ AED และทีมกู้ชีพ เมื่อ AED มาถึง หากมีผู้ช่วยอีกคน ให้คนหนึ่งกดหน้าอกต่อ ขณะที่อีกคนเปิดเครื่องและติดแผ่นนำไฟฟ้า หยุดสัมผัสผู้ป่วยเมื่อเครื่องสั่งให้วิเคราะห์หัวใจหรือช็อกไฟฟ้า แล้วกลับมากดหน้าอกทันทีเมื่อเครื่องแจ้งให้ทำต่อ
วิธีทำ CPR สำหรับคนทั่วไป
CPR หรือช่วยฟื้นคืนชีพขั้นพื้นฐาน (Cardiopulmonary Resuscitation) คือการกดหน้าอกเพื่อช่วยให้เลือดไหลเวียนไปเลี้ยงสมองและหัวใจ ระหว่างรอเครื่อง AED หรือรอทีมแพทย์ฉุกเฉินมาถึง สำหรับคนทั่วไปที่ไม่เคยฝึก แนะนำให้กดหน้าอกอย่างเดียวโดยไม่ต้องเป่าปาก (Hands-Only CPR) ซึ่งมีขั้นตอนดังนี้
1. จัดท่าผู้ป่วยให้นอนหงายราบบนพื้นแข็ง ไม่ยวบ
วางสันมือข้างหนึ่งไว้ตรงกึ่งกลางหน้าอกของผู้ป่วย (บริเวณครึ่งล่างของกระดูกสันอก) นำมืออีกข้างมาประสานทับกัน ล็อกนิ้วมือให้แน่น เหยียดแขนตึงทั้งสองข้าง ไม่ให้ข้อศอกงอ โน้มตัวให้หัวไหล่อยู่ตรงกับหน้าอกผู้ป่วย
2. เริ่มกดหน้าอกให้ลึกและปล่อยให้คืนตัว
เริ่มกดหน้าอกโดยทิ้งน้ำหนักตัวลงไปตรงๆ กดให้หน้าอกยุบลงไปประมาณ 2-2.4 นิ้ว (5-6 เซนติเมตร) และปล่อยให้หน้าอกคืนตัวจนสุดก่อนกดครั้งต่อไป
3. กดหน้าอกต่อเนื่องและเร็วอย่างสม่ำเสมอ
กดหน้าอกด้วยความเร็ว 100-120 ครั้งต่อนาที (จังหวะเดียวกับเพลงจังหวะเร็ว เช่น เพลงสุขกันเถอะเรา หรือ Baby Shark) ทำต่อเนื่องไปเรื่อยๆ ห้ามหยุดจนกว่าเครื่อง AED จะมาถึง หรือทีมกู้ชีพ 1669 จะเข้ามาสับเปลี่ยน
การกดหน้าอกให้ลึกและเร็วเป็นเรื่องเหนื่อยมาก ผู้ช่วยเหลือมักเริ่มล้าภายในราว 2 นาที หากมีคนอื่นอยู่ด้วยให้สลับกันกดทุก 2 นาที ระหว่างกดอาจรู้สึกว่ากระดูกซี่โครงหักหรือร้าว ซึ่งเกิดขึ้นได้แม้กดถูกวิธี ไม่ควรหยุดกด เพราะซี่โครงสามารถดูแลรักษาตามขั้นตอนทางการแพทย์ แต่สมองที่ขาดเลือดเป็นเวลานานอาจส่งผลกระทบต่อระบบประสาทได้
วิธีใช้งานเครื่อง AED
เครื่อง AED (Automated External Defibrillator) คือ เครื่องกระตุกหัวใจไฟฟ้าชนิดอัตโนมัติ ช่วยวิเคราะห์จังหวะการเต้นของหัวใจและแจ้งว่าควรปล่อยกระแสไฟฟ้าหรือไม่ ถูกออกแบบมาให้คนทั่วไปสามารถใช้งานได้ง่าย ตัวเครื่องจะมีเสียงบอกขั้นตอนการทำงานทั้งหมด สิ่งสำคัญคือ ต้องทำตามเสียงแนะนำของเครื่องอย่างเคร่งครัด
1. เปิดเครื่อง AED ด้วยการกดปุ่มเปิดหรือเปิดฝาเครื่อง
เมื่อได้รับเครื่อง AED ให้นำตัวเครื่องไว้ใกล้ผู้ป่วยในตำแหน่งที่หยิบใช้งานได้สะดวก เปิดเครื่องตามปุ่มหรือวิธีที่ระบุบนตัวเครื่อง บางรุ่นอาจต้องกดปุ่ม Power บางรุ่นแค่เปิดฝาก็จะทำงานอัตโนมัติ จากนั้นตั้งใจฟังคำสั่งเสียงและทำตามลำดับที่เครื่องแนะนำ
2. ติดแผ่นนำไฟฟ้า (AED Pads) กับหน้าอกของผู้ป่วย
ถอดเสื้อผู้ป่วยออกให้เห็นหน้าอกเปล่า หากหน้าอกเปียกให้เช็ดให้แห้งก่อน ลอกแผ่นนำไฟฟ้าออกจากซองและติดบนผิวหนังบริเวณหน้าอกตามภาพตำแหน่งที่พิมพ์ไว้บนแผ่น แผ่นหนึ่งติดบริเวณหน้าอกด้านขวาส่วนบนใต้กระดูกไหปลาร้า อีกแผ่นติดบริเวณด้านข้างทรวงอกซ้าย ใต้รักแร้ ตามภาพบนแผ่น ควรติดให้แนบสนิทและหลีกเลี่ยงการติดทับเสื้อผ้าหรือวัสดุอื่น
3. วิเคราะห์คลื่นไฟฟ้าหัวใจ
หลังจากติดแผ่นนำไฟฟ้า เครื่องจะแจ้งว่า “กำลังวิเคราะห์คลื่นไฟฟ้าหัวใจ” ระหว่างนี้ให้ทุกคนที่อยู่รอบข้างถอยออกและห้ามสัมผัสตัวผู้ป่วย เพื่อป้องกันการรบกวนคลื่นไฟฟ้า
4. ช็อกไฟฟ้าตามคำสั่งของเครื่อง แล้วกดหน้าอกต่อ
เครื่อง AED จะประเมินว่าจำเป็นต้องช็อกไฟฟ้าหรือไม่ บางรุ่นจะสั่งให้กดปุ่มช็อก ส่วนบางรุ่นสามารถปล่อยกระแสไฟฟ้าโดยอัตโนมัติ ให้ทำตามคำสั่งของเครื่องเท่านั้น ก่อนช็อกต้องประกาศให้คนรอบข้างถอยออกและตรวจสอบว่าไม่มีใครสัมผัสผู้ป่วย
- กรณีเครื่องสั่งให้ช็อกไฟฟ้า เครื่องจะชาร์จพลังงานและบอกให้กดปุ่มช็อก (ปุ่มมักจะกะพริบเป็นสีแดงหรือส้ม) ผู้ช่วยเหลือต้อง ตรวจดูให้แน่ใจว่าไม่มีใครจับตัวผู้ป่วย แล้วจึงกดปุ่ม “ช็อก” เมื่อช็อกเสร็จ เครื่องจะสั่งให้เริ่มทำ CPR ต่อเนื่อง
- กรณีเครื่องสั่งไม่ให้ช็อกไฟฟ้า เครื่องจะแนะนำให้เริ่มทำ CPR ต่อเนื่อง โดยไม่ต้องกดปุ่มช็อก หากเครื่องแจ้งว่า “ไม่แนะนำให้ช็อก” ไม่ได้หมายความว่าผู้ป่วยปลอดภัยหรือหัวใจกลับมาทำงานตามปกติแล้ว
หลังจากนั้นให้ทำ CPR สลับกับการวิเคราะห์ของเครื่อง AED ไปเรื่อยๆ เครื่องจะสั่งให้หยุด CPR เพื่อวิเคราะห์ซ้ำทุกๆ 2 นาที ทำต่อเนื่องจนกว่าทีมกู้ชีพจะมาถึง หรือจนกว่าผู้ป่วยจะเริ่มรู้สึกตัว ลืมตา หรือหายใจได้เองตามปกติ
หากมีเพียงการหายใจเฮือก ยังไม่ถือว่าฟื้น ทั้งนี้ หากสถานที่ไม่ปลอดภัยหรือผู้ช่วยเหลือหมดแรงจนทำต่อไม่ไหว ให้แจ้งเจ้าหน้าที่ 1669 และขอคนช่วยสับเปลี่ยน
การเรียนรู้วิธีใช้ AED และการทำ CPR ถือเป็นทักษะชีวิตที่ทุกคนควรมีติดตัว เพราะเหตุการณ์ไม่คาดฝันเกิดขึ้นได้เสมอ อย่าลืมว่าผู้ป่วยที่ไม่ตอบสนองและไม่หายใจอยู่ในภาวะที่ต้องการความช่วยเหลืออย่างเร่งด่วน การกดหน้าอกช่วยให้เลือดยังไหลเวียนไปเลี้ยงสมองและอวัยวะสำคัญระหว่างรอการช่วยเหลือ แม้ไม่เคยฝึกมาก่อน ก็สามารถโทร 1669 เปิดลำโพง และทำตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ได้
เมื่อเจอคนหมดสติ ไม่หายใจ หรือหายใจเฮือก ขั้นตอนสำคัญคือประเมินบริเวณเกิดเหตุ โทร 1669 กดหน้าอกลึกและเร็ว แล้วใช้เครื่อง AED ตามเสียงแนะนำ แม้ผู้ป่วยจะฟื้นกลับมาหายใจและรู้สึกตัว ก็ยังต้องส่งไปโรงพยาบาลเพื่อตรวจหาสาเหตุเสมอ ทั้งนี้สถานการณ์และอาการของผู้ป่วยแต่ละรายแตกต่างกัน จึงควรทำตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ 1669 และทีมแพทย์ฉุกเฉินเป็นหลัก
*บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ความรู้เบื้องต้นเท่านั้น ในสถานการณ์ฉุกเฉินควรปฏิบัติตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่สายด่วน 1669 อย่างเคร่งครัด
*ผลลัพธ์ของการปฐมพยาบาลขึ้นอยู่กับสภาพร่างกายของผู้ป่วยและระยะเวลาในการให้ความช่วยเหลือ
สอบถามข้อมูลเพิ่มเติมติดต่อ LINE Official: @Srisukho
โรงพยาบาลศรีสุโข พิจิตร
ที่อยู่: 22/29 ถนนสระหลวง ตำบลในเมือง อำเภอเมืองพิจิตร จังหวัดพิจิตร 6600
เบอร์โทรศัพท์: 056 612 377
สายด่วน: 063 339 3654
LINE Official: @Srisukho
เว็บไซต์: srisukho.co.th
