หลายคนคงจำได้ว่าตอนเด็กเคยฉีดวัคซีนมาแล้วหลายเข็ม หนึ่งในนั้นคือวัคซีนบาดทะยัก พอโตเป็นผู้ใหญ่ หลายคนมักลืมเรื่องวัคซีนไปเลย จนกระทั่งวันหนึ่งเดินเตะเหล็ก โดนตะปูตำ หรือมีแผลใหญ่ พยาบาลถึงจะถามว่าฉีดบาดทะยักเข็มสุดท้ายเมื่อไร บทความนี้จะมาเล่าให้ฟังแบบเข้าใจง่าย ว่าทำไมร่างกายมนุษย์ถึงต้องการวัคซีนกระตุ้นซ้ำทุก 10 ปี
โรคบาดทะยักคืออะไร?
บาดทะยักเกิดจากเชื้อแบคทีเรียชนิดหนึ่งที่อึดและทนทานมาก เชื้อพวกนี้ซ่อนตัวอยู่ตามดิน ทราย ฝุ่น สนิม หรือแม้แต่มูลสัตว์ เมื่อเกิดแผล ไม่ว่าจะเป็นแผลโดนของมีคมบาด แผลถลอกลึก หรือแผลตะปูตำ เชื้อแบคทีเรียเหล่านี้จะฉวยโอกาสมุดเข้าสู่ร่างกายผ่านบาดแผลนั้น
เมื่อเชื้อเข้าไปอยู่ในแผลที่ลึกและไม่มีอากาศถ่ายเท เชื้อจะเริ่มปล่อยสารพิษออกมา สารพิษนี้จะวิ่งตรงเข้าสู่เส้นประสาทและทำร้ายระบบประสาท สัญญาณเตือนแรกมักเริ่มจากขากรรไกรแข็ง อ้าปากลำบาก กลืนน้ำลายไม่ได้ จากนั้นกล้ามเนื้อส่วนอื่นจะเริ่มหดเกร็งอย่างรุนแรง ซึ่งส่งผลเสียต่อสุขภาพอย่างมากและอาจอันตรายถึงชีวิต
ทำไมภูมิคุ้มกันถึงหมดอายุ?
ร่างกายมนุษย์มีระบบจดจำเชื้อโรค วัคซีนบางตัวฉีดตอนเด็กแล้วช่วยต้านทานโรคได้ตลอดชีวิต แต่วัคซีนบาดทะยักไม่ได้เป็นแบบนั้น วัคซีนบาดทะยักทำงานเหมือนจำลองสารพิษอ่อนๆ ส่งเข้าไปสอนให้ร่างกายรู้จักวิธีต่อสู้
ช่วงแรกที่เพิ่งฉีดวัคซีน ร่างกายจะมีกองกำลังป้องกันสารพิษจำนวนมาก แต่พอเวลาผ่านไป กองกำลังเหล่านี้จะค่อยๆ ลดจำนวนลงตามธรรมชาติ เมื่อเวลาผ่านไปครบ 10 ปี กองกำลังต้านทานสารพิษจะลดลงจนอยู่ในระดับที่รับมือกับเชื้อโรคไม่ไหว
นั่นคือเหตุผลที่แนวทางดูแลสุขภาพแนะนำให้กลุ่มผู้ใหญ่ไปฉีดวัคซีนกระตุ้นซ้ำทุก 10 ปี เพื่อปลุกกองกำลังในร่างกายให้กลับมาแข็งแรงและพร้อมสู้กับเชื้อบาดทะยักได้อย่างมีประสิทธิภาพหากเกิดอุบัติเหตุ
แผลแบบไหนต้องระวังเป็นพิเศษ?
เวลาเกิดแผล หลายคนมักสับสนว่าต้องรีบไปโรงพยาบาลเพื่อฉีดวัคซีนกระตุ้นเลยหรือไม่ ลองแบ่งชนิดแผลดูง่ายๆ ดังนี้
1. แผลสะอาดและแผลเล็ก
ตัวอย่างเช่น มีดบาดตื้นๆ ตอนทำกับข้าว หรือแผลถลอกนิดหน่อยที่ไม่ได้คลุกดินคลุกทราย หากเคยรับวัคซีนครบและเข็มล่าสุดฉีดมาไม่เกิน 10 ปี ร่างกายยังมีแรงต้านทานพอ ไม่จำเป็นต้องฉีดกระตุ้นซ้ำทันที แต่ต้องล้างแผลให้สะอาดด้วยสบู่และน้ำเปล่า
2. แผลลึกและแผลสกปรก
ตัวอย่างเช่น โดนสุนัขหรือแมวกัด ตะปูตำลึก แผลฉีกขาดที่มีดินทรายเปื้อน หรือแผลจากอุบัติเหตุบนท้องถนน แผลแบบนี้เชื้อบาดทะยักชอบมาก หากมีแผลลักษณะนี้และจำไม่ได้ว่าฉีดวัคซีนครั้งสุดท้ายเมื่อไร หรือฉีดมาเกิน 5 ปีแล้ว ควรไปพบแพทย์ทันที บุคลากรทางการแพทย์จะประเมินและอาจฉีดวัคซีนกระตุ้นให้ เพื่อเร่งสร้างภูมิคุ้มกันให้ทันเวลา
ใครบ้างที่ควรฉีดวัคซีนกระตุ้น?
แม้ทุกคนควรดูแลสุขภาพและระวังอุบัติเหตุ แต่มีบางกลุ่มที่ใช้ชีวิตอยู่กับปัจจัยเสี่ยงมากกว่าคนอื่น จึงควรจดจำประวัติรับวัคซีนของตัวเองให้ดี
- กลุ่มคนทำงานกลางแจ้ง คนที่ชอบทำสวน ปลูกต้นไม้ หรือทำงานก่อสร้าง ต้องสัมผัสดินและเครื่องมือโลหะเป็นประจำ
- สายกิจกรรม คนที่ชอบแคมป์ปิ้ง เดินป่า โอกาสเกิดแผลขีดข่วนมีสูง และทำความสะอาดแผลหน้างานได้ยาก
- ผู้สูงอายุ ร่างกายมักสร้างภูมิคุ้มกันได้น้อยลงตามวัย หากมีแผลเล็กน้อยก็อาจติดเชื้อลุกลามได้ง่าย
- หญิงตั้งครรภ์ แพทย์มักแนะนำให้รับวัคซีนในช่วงเวลาที่เหมาะสม เพื่อช่วยส่งต่อภูมิคุ้มกันไปปกป้องทารกแรกเกิด
วัคซีนป้องกันบาดทะยักกระตุ้นต้องใช้กี่เข็ม?
เมื่อพูดถึงวัคซีนบาดทะยัก คำถามที่พบบ่อยคือต้องรับวัคซีนกระตุ้นจำนวนกี่เข็มเพื่อรักษาระดับภูมิคุ้มกันให้เหมาะสม จำนวนเข็มที่แพทย์พิจารณาฉีดให้จะไม่ได้เท่ากันทุกคน แต่ขึ้นอยู่กับประวัติรับวัคซีนในอดีตและลักษณะบาดแผลที่เกิดขึ้น ณ เวลานั้น
กรณีรับวัคซีนกระตุ้นตามวงรอบปกติแบบไม่มีบาดแผล
หากผู้รับบริการเคยรับวัคซีนบาดทะยักครบชุดมาแล้วในอดีต เช่น ฉีดครบตั้งแต่ช่วงวัยเด็ก ร่างกายจะต้องการวัคซีนกระตุ้น จำนวน 1 เข็ม
กรณีเกิดบาดแผลฉุกเฉิน
เมื่อเกิดอุบัติเหตุหรือมีบาดแผล แพทย์จะประเมินลักษณะแผลร่วมกับระยะเวลาของวัคซีนเข็มล่าสุดที่เคยได้รับ เพื่อกำหนดจำนวนเข็มกระตุ้นดังนี้
- แผลสะอาดและแผลเล็ก หากมีแผลถลอกเล็กน้อย และรับวัคซีนเข็มสุดท้ายมานานเกิน 10 ปี จะต้องฉีดกระตุ้นภูมิคุ้มกัน จำนวน 1 เข็ม
- แผลสกปรกและแผลลึก หากมีแผลลักษณะตะปูตำ แผลสัตว์กัด หรือแผลเปื้อนดินทราย และรับวัคซีนเข็มสุดท้ายมานานเกิน 5 ปี จะต้องรับวัคซีนกระตุ้นฉุกเฉิน จำนวน 1 เข็ม เพื่อเร่งสร้างระดับภูมิคุ้มกันให้ทันท่วงที
ไม่ได้ฉีดวัคซีนป้องกันบาดทะยัก เป็นไรไหม?
ถ้าปล่อยให้แผลติดเชื้อบาดทะยักและร่างกายไม่มีภูมิคุ้มกันเหลืออยู่เลย สารพิษจะค่อยๆ เดินทางไปตามเส้นประสาทจนถึงไขสันหลัง เมื่อสารพิษจับกับระบบประสาทแล้ว ขั้นตอนรักษาจะทำได้ยากลำบากมาก และอาจเกิดภาวะกล้ามเนื้อหดเกร็งรุนแรง ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อระบบทางเดินหายใจและต้องใช้เวลาพักฟื้นนาน
เชื้อบาดทะยักแฝงตัวอยู่รอบตัวตลอดเวลา แค่รอจังหวะเกิดแผลเพื่อเข้าสู่ร่างกาย วัคซีนกระตุ้นทุก 10 ปี จึงเปรียบเหมือนเกราะป้องกันให้ร่างกายพร้อมรับมือกับอุบัติเหตุอยู่เสมอ
โรงพยาบาลศรีสุโข พิจิตร ให้บริการวัคซีนป้องกันโรคบาดทะยัด ติดต่อจองคิวฉีดวัคซีนป้องกันโรค หรือ สอบถามข้อมูลเพิ่มเติมติดต่อ LINE Official: @Srisukho
โรงพยาบาลศรีสุโข พิจิตร
ที่อยู่: 22/29 ถนนสระหลวง ตำบลในเมือง อำเภอเมืองพิจิตร จังหวัดพิจิตร 6600
เบอร์โทรศัพท์: 056 612 377
สายด่วน: 063 339 3654
LINE Official: @Srisukho
เว็บไซต์: https//srisukho.co.th/
